Naukowcy ze Stanford Medicine opisali wzorzec aktywności mózgu, który może wskazywać na ryzyko choroby Alzheimera na długo przed pojawieniem się problemów z pamięcią. Ten sam wzorzec pozwala też rozpoznać osoby o wyjątkowo odpornym mózgu, czyli tzw. super agers. Wyniki opublikowano 4 listopada w czasopiśmie „Science Advances”.

Jak zbudowano nowy wskaźnik

Zespół porównał aktywność mózgu dwóch skrajnych grup osób w wieku co najmniej 75 lat. Pierwszą stanowili pacjenci z chorobą Alzheimera, drugą super agers, czyli seniorzy, których pamięć dorównuje pamięci ludzi o kilkadziesiąt lat młodszych. W badaniu przyjęto, że chodzi o osoby, które w testach pamięci osiągają wyniki typowe dla 45-latka, a ich funkcje wykonawcze mieszczą się w normie dla wieku.

Dotychczas super agers zestawiano zwykle z innymi starszymi osobami o prawidłowych wynikach testów. Kierujący badaniem Yu Zhang zwrócił uwagę, że to mało precyzyjne: dwie osoby z podobnym wynikiem mogą mieć zupełnie inny stan mózgu, bo u jednej mogą już rozwijać się złogi amyloidu beta. Dlatego porównano ze sobą dwa wyraźnie odległe bieguny.

Analizie poddano wyniki funkcjonalnego rezonansu magnetycznego w stanie spoczynku od 180 super agers i 110 osób z alzheimerem. To badanie rejestruje aktywność mózgu, gdy pacjent po prostu leży spokojnie w aparacie. Na tej podstawie opracowano wskaźnik ARC (Alzheimer’s resilience-vulnerability connectome), który odróżniał obie grupy z trafnością około 85 proc.

Co pokazał test na zdrowych osobach

Wskaźnik zastosowano następnie u ponad 1300 poznawczo zdrowych osób w wieku 55–70 lat. Na starcie wysokie i niskie wyniki ARC nie wiązały się z widocznymi różnicami w funkcjonowaniu poznawczym. Różnice ujawniły się jednak w kolejnych latach obserwacji:

• osoby z wzorcem bliższym alzheimerowi częściej doświadczały spadku zdolności poznawczych, odkładania się amyloidu beta i diagnozy choroby (okres obserwacji sięgał do 12 lat),
• osoby z wzorcem podobnym do super agers najczęściej zachowywały sprawność umysłową,
• większość uczestników śledzono przez około pięć–sześć lat, a wskaźnik przydawał się już w tym krótszym okresie.

Według autorów ARC przewidywał pogorszenie funkcji poznawczych lepiej niż m.in. dane demograficzne, ryzyko genetyczne oraz biomarkery amyloidu i tau. Główny autor, Kanhao Zhao, podkreślił, że model daje porównywalne lub lepsze przewidywania niż istniejące biomarkery i to wcześniej, a po połączeniu z nimi skuteczność rośnie.

Ograniczenia i dalsze plany

Badacze zastrzegają, że ARC nie służy do rozpoznawania choroby Alzheimera. Na razie to potencjalne narzędzie do monitorowania zdrowia poznawczego i szacowania przyszłego ryzyka. Wynik nie jest też wyrokiem: aktywność mózgu się zmienia, a odsetek osób z wzorcem typowym dla super agers maleje z wiekiem. Na wzorzec wpływają także urazy mózgu i zaburzenia neuropsychiatryczne.

Zespół przygotowuje badanie, w którym zmierzy ARC przed treningiem poznawczym i po nim. W przyszłości rozważane są też m.in. przezczaszkowa stymulacja magnetyczna, stosowana już w leczeniu depresji. Żadna z tych metod nie została jednak sprawdzona pod kątem zapobiegania spadkowi funkcji poznawczych i nie wiadomo, czy zmiana aktywności mózgu wpłynie na przebieg choroby.

Co to oznacza w praktyce

Dla pacjentów w Polsce to na razie wiadomość o kierunku badań, nie o nowym badaniu dostępnym w gabinecie. Wskaźnik ARC jest na etapie naukowym i nie ma informacji o jego wprowadzeniu do praktyki klinicznej w Polsce ani w UE. Alzheimer dotyczy jednak coraz większej liczby osób w starzejących się społeczeństwach europejskich, więc poszukiwanie wczesnych, możliwych do modyfikacji markerów ma duże znaczenie.

Do czasu pojawienia się takich narzędzi warto pamiętać, że przy niepokojących zmianach pamięci, orientacji czy koncentracji należy zgłosić się do lekarza, bo to on decyduje o dalszej diagnostyce.

Źródło: ScienceDaily – „Stanford scientists discover hidden brain signals that predict Alzheimer’s years before symptoms”